Afrikaanse kijk op Nederland

Afrikaanse spiegel

Godian Ejiogu kwam meer dan 25 jaar geleden vanuit Nigeria naar Nederland. Hij studeerde theologie en werkte daarna als pastor in de Rooms Katholieke Kerk in Amsterdam, Haarlem en Rotterdam. Door deze ervaringen raakte hij intensief betrokken bij de Nederlandse samenleving. Aan de ene kant is hij daar kritisch over, aan de andere kant ziet hij als Afrikaan ook een groot potentieel. Hij houdt in dit boek de Nederlandse kerk en de samenleving een spiegel voor. We zouden de kop in het zand steken als we daar niet naar luisteren en ervan willen leren.

Afrikaanse droom voor Nederland

Op de eerste pagina van het boek zet hij zijn droom voor ons land neer:

Ik droom van een samenleving waarin het besef van saamhorigheid, rechtvaardigheid en wederzijdse afhankelijkheid normatief zal zijn, zodat we koersen naar een vreedzame samenleving.

Ons land kan volgens Ejiogu een gidsland zijn en kan dus een voortrekkers rol vervullen in de wereld. In het boek ligt de focus op het samenleven van verschillende culturen binnen één land. Daarbij haalt Ejiogu veel verschillende thema’s voor het voetlicht die door de botsing van culturen merkbaar worden.

Ernstig racisme

Nederland is een land waar een groot aantal culturen samenleven. Stereotypen komen in grote mate voor. Mensen in het westen zien Friezen op een bepaalde manier of christenen krijgen snel een stempel opgedrukt, aldus Ejiogu. Tussen culturen levert dat in het ergste geval racisme op, zowel binnen als buiten de kerk, terwijl God elk mens toch naar Zijn beeld geschapen heeft. Christenen zijn mede verantwoordelijk voor het racisme als ze:

met een grote boog achteloos voorbijgaan aan verwonde naasten die aan de kant van de weg liggen te creperen (p. 119)

De voorbeelden en de eigen ervaring van Ejiogu komen ruim aan bod: kolonisatie, spanning tussen rijkdom en armoede of rechtvaardigheid. Volgens Ejiogu moeten we elkaar niet wegkijken, maar hebben we elkaar juist nodig. Dan kan er zelfs rijkdom aanwezig zijn in de armoede, een belangrijk thema in het boek. De punten die hij noemt zijn raak en verdienen het om dieper over na te denken. Dat is juist van belang omdat hier iemand spreekt met een nieuwe, frisse blik, zonder in cynisme te vervallen. Hij ziet kansen en de genoemde voorbeelden uit zijn pastorale werk laten dat ook zien. Ondanks het feit dan mensen in de huidige multiculurele samenleving vaak afstand nemen van elkaar is dus wel degelijk hoop.

Punten om mee te nemen

Punt die ik meeneem uit het boek is de rol van vergeving en de plaats van het Koninkrijk van God. Citaat over vergeving:

Vergeven is scheppen: wie vergeeft stopt de chaos, stop het kwaad en creëert een nieuw begin. Vergeven verbreekt de keten van oorzaak en gevolg; ze stopt de cirkel van kwaad en vergelding van kwaad. Vergeven is de moed om die cirkel te doorbreken en om te buigen naar een rechte lijn. In plaats van de monotone herhaling van het verleden wordt dan de waarachtige toekomst mogelijk (p 205).

Over Gods Koninkrijk zegt hij dat het de aarde en de wereld verandert en beïnvloedt. God is Koning en zorgt voor zijn onderdanen. Daarbinnen is iedereen gelijk en waardevol. Nog een citaat:

God is de hemelse koning en alle mensen zijn afstammelingen van God. Het koninkrijk van de aarde is door God gekoloniseerd en de koning van het volk op aarde vertegenwoordigt de helemelse koning. In die structuur is er geen onderdanigheid, want ieder mens heeft zijn taak en rol in de schepping (p 237).

Als dat zichtbaar wordt, zal er geen plaats zijn voor racisme. Dat is een mooie droom!

Punten van reflectie

Het boek kaart veel thema’s aan. Er wordt regelmatig van het ene na het andere thema gesprongen. Dat leest niet altijd even makkelijk. Zelf had ik met mijn westerse blik wel eens vragen bij de bijbelse uitleg.  Het zou ook kunnen zijn dat de Afrikaanse bril op dat vlak andere antwoorden geeft. Ondanks dat is het een waardevol boek met opmerkingen die er toe doen.

Advertenties

Preek pakt?

Bijna iedereen heeft de sketch gezien van Mr. Bean die tijdens een dienst in de kerk zit. Met veel moeite probeert hij de ogen op te houden en tijdens de preek wordt het hem uiteindelijk fataal. Hij valt in slaap. Een grap of parodie? Of een beeld van hoe een grote groep denkt over wat er in een kerk gebeurd?

Afgelopen dagen slaan Facebook, Twitter en andere media in het rood vanwege de gehouden preek tijdens de inzegeningsdienst van Harry en Meghan.  Trouw drukt de preek zelfs integraal af en noemde de preek het hoogtepunt van de hele ceremonie. De camera liet tijdens de dienst zo nu en dan lachende en knikkende mensen zien bij wie de boodschap blijkbaar overkwam. Niemand had last van vermoeidheid. Ik zag niets dat leek op de ervaringen van Bean.

Waar werd over gepreekt? De liefde van God en wat dan zou kunnen betekenen als die liefde iets meer zichtbaar zou worden in onze verscheurde en kapotgeschoten wereld. Voor iedere christen is dit gesneden koek, lijk mij. Niets nieuws onder de zon. Toch slaat de preek aan en krijgt van mensen binnen en buiten de kerk waardering. Waarom?

De voordracht heeft zeker meegespeeld. Bisschop Micheal Curry sprak bevlogen en liet een diepe indruk na.  Dat zal zeker hebben meegespeeld. Als luisteraar werd je meegenomen in ‘The power of love’. Wat mij opviel is dat Curry niet belerend of met een opgeheven vingertje sprak. Hij trok mensen in zijn verhaal. Liefde kan als snel een roze krans krijgen, maar dat was het geheel niet. Dat dat niet de ‘power of love’ is van Celine Dion mag duidelijk zijn. Het is de kracht om deze wereld iets mooier te maken door los te komen van ons eigengereide egoïsme. Het is de zelfopofferende liefde die Jezus het leven kostte. ,,Dat is de kern van de beweging die Jezus begon. Het is een beweging die eist dan mensen leven in die liefde”, zei Curry. Het lijkt in theorie zo simpel, waarom is het in de praktijk zo moeilijk? Maar als die liefde in praktijk wordt gebracht kan ze werken als een vuur dat vernieuwd.

Iedereen die deze toespraak hoorde, zal hebben geweten dat er is grondig mis is in de wereld. Grote beslissingen wordt niet gedaan op basis van opofferende liefde, maar meer op grond van eigenbelang en egoïsme die niet rekening houdt met God.  Dat is zonde. Misschien is dat wel de reden waarom deze preek aansloeg. Egoïsme moet veranderen in opofferende liefde. Zoals Jezus deed. Die praktijk is niet eens zo ver weg, daarom begrepen veel mensen wat dat hen te zeggen had.

Was Europa wel zo christelijk?

sagradafamilia_barcelona

Was Europa wel zo christelijk?

Achteromkijkend heeft de kerk in West-Europa decennia lang ‘secularisatie’ als een virus bestempeld dat lokale gemeenschappen tot in de kerkelijke kern infecteerde. Het virus verspreidde zich razendsnel en het gevolg was dat elk jaar een grote groep mensen de kerk verliet. De kerk zelf bewoog zich steeds meer naar de marge van de samenleving. Kerkelijke leidinggevende zaten daardoor met hun handen in het haar. Allerlei pogingen werden aan het einde van de vorige eeuw ondernomen om het tij te keren. Termen als gemeenteopbouw, gavengericht werken, gemeentegroei, of missionaire gemeente hoorden al snel tot het kerkelijk jargon. Maar het had niet de gewenste kentering tot gevolg. Bij sommigen werd een gelatenheid merkbaar. Had God Europa de rug toegekeerd? Dat vroeg met zich al in de jaren negentig af.

Joods-christelijke waarden

Europa kenmerkt zich volgens sommige hedendaagse politici door specifieke joods-christelijke waarden vanuit het verleden. Maar, laten we eerlijk zijn, was de ‘gewone man’ in Europa wel zo christelijk? Sommige godsdienstwetenschappers twijfelen daar sterk aan. Het christendom was bij een groot deel van de Europese bevolking een dun vernislaagje. Het oorspronkelijke heidendom was vaak nog steeds onderhuids aanwezig. Het is dan ook opvallend dat mensen die vandaag de dag de kerk verlaten vaak open staan voor allerlei spirituele of religieuze invloeden en zelfs ‘oude’ heidense gebruiken. Ze zeggen ‘nee’ tegen de kerk, maar omarmen religie in allerlei vormen.

De kleine kern

De groep die de kerk trouw blijft, heeft een geloof dat diepgaand het leven beïnvloed. Op deze mensen kan God de Heilige Geest de kerk bouwen. Ik ben dan ook optimistisch over de toekomst. Juist deze groep moet de Bijbelse verhalen vertellen aan de generaties waarvan de opa’s en oma’s de kerk al achter zich lieten. Christenen worden soms beschouwd als een exotisch verschijnsel, maar de weerstand tegen hen is ook minder dan voorheen. Discipelen van Jezus zijn in deze wereld wil zeggen: uitleven wat er binnenin je leeft en als christen present zijn in alle facetten van de maatschappij. Over geloof spreken mag weer. Wees daarom transparant over Wie je leven stuurt!

(is eerder verschenen in de Pionier van CAMA Zending).

Trump begrijpen is onmogelijk

donald_trump_28856673050729_28229De titel is een redelijke zwart-witte uitspraak. Voor het grootste deel van deze wereld geldt deze uitspraak zeker. Slechts een klein deel daarvan is in staat de drijfveren van de POTUS werkelijk te peilen en daarmee te begrijpen waar hij mee bezig is. Maar desalniettemin wil ik toch een poging wagen. Maar eerst: waarom is Trump zo ongrijpbaar?

Context en interpretatie

Dat heeft naar mijn mening twee oorzaken (ik spreek voor het gemak maar even voor mezelf):

  1. Ik maak geen deel uit van Trumps context. Het zijn twee ideologische werelden die elkaar niet raken.
  2. Ik interpreteer de wereld op een andere manier. Met ‘wereld’ bedoel ik alles wat er om ons heen gebeurt. De term ‘cultuur’ komt daar heel dichtbij.

Deze twee oorzaken wil ik verduidelijken aan de hand van de ideeën van twee ‘postmoderne’ filosofen uit de vorige eeuw: Wittgenstein en Derrida. Door beide aan elkaar te verbinden, kom ik in mijn ogen dichtbij een benadering van Trump.

Wittgenstein

Kernwoord bij Wittgenstein is ‘language games/taalspelen’. Met deze term zegt Wittgenstein dat elke situatie zich kenmerkt door taal die niet direct in andere situaties te gebruiken is. Deze situatie is een spel. Elk spel heeft haar eigen regels die niet op een ander spel van toepassing zijn. Op Wikipedia wordt het kort weergegeven (hier wordt gebruik gemaakt van de metafoor ‘familie’):

De verschillende taalspelen zijn toepasbaar op verschillende situaties, waarbij telkens een “familiegelijkenis” optreedt. Hoewel er voor elke situatie specifieke kenmerken zijn vast te stellen, zijn niet alle kenmerken toepasbaar op alle situaties, zoals leden van eenzelfde familie op elkaar lijken, zonder dat ze precies dezelfde gezichtstrekken hebben.

Derrida

De slogan van Derrida is: ‘er is niets buiten de tekst’. Dat wil niet zeggen dat de werkelijkheid alleen uit tekst bestaat. Het betekent de dat de dingen om ons heen in een context staan en alles binnen die context geïnterpreteerd moeten worden.

Trump en Wittgenstein: ‘Elite’

Trump zet zich vaak af tegen de, in zijn ogen, heersende elite. Het ‘taalspel’ van Trump wijkt af van de heersende politiek, maar ook van de gemiddelde evangelicaal die op hem stemde. De wijze waarop Trump regeert ‘by Twitter’ maakt dit pijnlijk duidelijk. Maar er is ook een verschil aanwezig tussen het taalspel van de ‘elite’ en de gemiddelde Trump-stemmer. Voor een deel maakten de stemmers en Trump wel degelijk deel uit van hetzelfde ‘taalspel’. Hij verwoordde wat de ‘ongehoorde blanke middenklasse’ voelde. Dat de ‘elite’ dit over het hoofd heeft gezien, mag nu wel duidelijk zijn. Dat de uitspraken van Trump na 6 maanden spanning opleveren binnen een deel van de evangelicale stemmers, wordt steeds meer zichtbaar. Zij komen er nu achter dat hun ‘taalspel’ toch een andere is dan die van Trump. Mocht iemand Trump willen begrijpen, dan moet hij of zij proberen het taalspel van Trump te beschrijven en begrijpen.

Trump en Derrida: ‘Alternative facts’

De interpretatie van feiten is de laatste maanden vaak in het nieuws geweest. Over ‘fake news’ en ‘alternative facts’ hebben de kranten vol gestaan. In zeker zien we in Trump de bevestiging van Derrida: feiten moeten geïnterpreteerd worden in een context. Op de website http://www.filosofie.nl staat over legt dat uit:

In plaats daarvan krijgt een uitspraak of ding betekenis door middel van zijn verschil met andere uitspraken of dingen. Betekenis ontstaat in de verhouding van een concept in contrast met andere concepten.

Ik zie in (ook na het lezen van een biografie) Trump een aantal van deze concepten die van invloed zijn op de interpretatie van de werkelijkheid. Binnen de psychologie worden dit scripts genoemd. Ik noem een aantal van deze scripts:

  1. Ik win altijd. Het boek ‘The art of the deal’ is het voorbeeld. Dit kenmerkt Trump in mijn ogen met name.
  2. De morele verantwoording van ‘the deal’ is van minder belang dan het sluiten van ‘the deal’. Trump had er geen moeite mee dat er met de Russen werd gesproken en dat er wapentuig aan Saudi Arabië werd verkocht in de huidige situatie.
  3. Daaruit komt voort: het leven gaat om materiële vooruit gang van Amerika. Kernwoorden zijn: geld verdienen en werkgelegenheid (America first).
  4. De mensen die mij niet helpen om ‘the deal’ te sluiten, zijn tegen mij. De media heeft het in het leven van Trump nogal moeten ontgelden. Rechters die tegen Trumps inreis-wetgeving ingingen, werden persoonlijk aangevallen.
  5. Mensen die tegen mij zijn, maakt ik zwart of schakel ik uit. Dat gaat door totdat de persoon in kwestie geen invloed meer heeft. In mijn ogen past Comey in dit scenario.

Incommensurable

Trump houdt op deze manier actief een eigen ‘wereld’ in stand op twee niveaus:

  • Tussen zichzelf en andere politici (binnen de VS).
  • Tussen de VS en de rest van de wereld (buiten de VS).

Deze situatie kunnen we ‘incommensurable’ noemen (oorspronkelijk een term die bij Thomas Kuhn vandaan komt). Kort gezegd: de taalspelen tussen Trump en de rest van de wereld hebben ideologisch vaak geen overlap. De frustratie van vele politici tijdens de recente klimaat besprekingen zijn daarvan een goed voorbeeld. En daarbij zijn we  weer terug bij de ‘taalspelen’ van Wittgenstein. Praktisch betekent het dat vaak strijd wordt gevoerd over de ‘feiten’. Comey had dat al snel in de gaten en maakte notities van gesprekken met Trump. Ik denk dat dit ook niet snel zal veranderen. Tenzij Trump zich aanpast. Of dat gebeuren betwijfel ik.

‘Maar dankzij Jezus komt het allemaal goed’

14425059642_d79ba36fc4_bDat was een reactie van Renate Bos in de Trouw naar aanleiding van de EO Jongerendag dit weekend (Renate Bos, Trouw ‘De Verdieping’ pagina 12). Ze had zaterdagmiddag naar de tv zitten kijken. De dag had het thema ‘Fear not’ en zo’n 20.000 jongeren kwam naar de Gelredoom om op een eigentijdse manier deze dag te ervaren. Er moet me iets van het hart. Het is niet mijn soort muziek en hossen is niet mijn ding, maar het lukt de EO dan toch maar ook zoveel jonge mensen op de been te brengen. En ze komen zeker niet ‘voor de patat of om verkering te zoeken’, zoals Bos suggereert. En als dat wel het geval zou zijn, is dat erg? En waarom als een ‘bokkige ouderling’ naar de tv kijken?

De reactie in Trouw komt mij dan ook als zeer kort door de bocht over. Dat wat in de titel van deze blogpost staat, raakte mij toch wel het meest. Naast alle muziek en feest, was er volgens Bos ook ruimte voor leed en bezinning. Maar wat er ook gebeurt, met Jezus gaat het goed komen, aldus Bos. Een reflectie.

  1. Voor sommige mensen komt het dankzij Jezus zeker goed. Dat was al in de Bijbel zo en nu nog steeds kunnen mensen daarvan vertellen. Jezus is zeker geen placebo, maar een werkelijke Aanwezigheid. Elke gelovige zal daar op persoonlijke wijze iets van kunnen zeggen.
  2. Voor sommigen komt het niet goed, ook al geloven ze in Jezus. Dat wordt door heel veel christen niet ontkend. De bevestiging dat Jezus aanwezig is en helpt, wil niet zeggen dat Hij soms ook als de Afwezige ervaren kan worden. De Psalmen staan daar vol van en klagen God aan als degene die er niet is.

Hij is een klassiek dualisme waar gelovigen al eeuwenlang mee worstelen. Leg je de nadruk op ‘1’, dan krijg je een onrealistisch ‘happy clappy’ geloof waarin geen problemen en moeilijkheden bestaan. Leg je de nadruk op ‘2’, dat wil zeggen, op Jezus die afwezig is, dan ontstaat een deïstische beleving. Jezus houdt zich dan afkerig en is niet merkbaar. Bij mensen zijn beide ervaringen van tijd tot tijd aanwezig. Renate Bos benadrukt één (‘1’) van beide en kan zo een groep jonge christenen makkelijk wegzetten. Het één noemen en het andere weglaten, geeft een scheef en onrealistische beeld van wat christenen denken over ‘Jezus die het wel of niet goedmaakt’. Dat Bos op de Jongerendag één kant ziet, wil niet zeggen dat de andere benadering niet bestaat, ook bij jongeren. Want, laten we wel wezen, het zijn jongeren, met een geloofsbeleving van jongeren. Of de EO erin slaagt om werkelijk een boodschap over te dragen, kan een onderwerp van discussie zijn. Maar probeer jongeren wel te benaderen vanuit hun leefwereld. En probeer de eigen beleving (van Bos) niet te plakken op die van jongeren anno 2017, want dat ‘mechanisme’ zou wel niet kunnen werken (zie laatste regel van de column).

Verzuiling is niet weg

column-1213192_640

Verzuiling is een woord dat we bijna zijn vergeten. Dit sociaal verschijnsel verdween langzaam in de tweede helft van de vorige eeuw. Katholieken hadden de eigen geiten vereniging, hervormden eigen scholen, de socialisten een eigen vakbond en ga zo maar door. Deze vorm is grotendeels verdwenen in de 21ste eeuw. We zijn beland in een netwerk maatschappij die uit kleine groepen bestaat en waar de deelnemers van de ene groep naar de andere groep overspringen, naar gelang de voorkeur. Toch denk ik dat de verzuiling op zich niet weg is, het is nog levendig aanwezig. Het heeft alleen andere vormen aangenomen. Vandaag de dag is verzuiling een gevolg van de veranderende samenstelling van de samenleving en dus een meer een etnisch verschijnsel. Wat de laatste tijd onder nederturken zichtbaar naar boven komt, is een verschijnsel dat jarenlang niet is onderkend. Voor sommigen in de andere zuilen zeer confronterend, voor anderen een reden om zich te verzetten door op de PVV te stemmen (PVV: een zuil op zich). In Nederland is er in korte tijd een Poolse zuil ontstaan, een groep die hard werkt, maar zich verder niet met Nederland bemoeit. De grote vraag die mensen en mij ook bezighoudt, is: Is het erg dat deze zuilen bestaan? Kan een maatschappij goed functioneren als groepen als het ware op eilanden naast elkaar leven?

Kerk doet goed

Christenen worden de laatste jaren met allerlei weinig opbeurende termen aangesproken. Hadden we al “christengekkies” nu kwam “christenhipsters” recent voorbij. Theo van Gogh had ook zo zijn woordenschat om christen te “bashen”, deze herhaal ik hier niet. De wijze van communiceren door de mensen die deze termen gebruiken is nogal populistisch, denigrerend en weinig zinvol dan alleen voor de eigen achterban die zich kan wentelen in het eigen gelijk. Op een fundamentele discussie kan men hen niet vaak betrappen. Het is ook gemakkelijk scoren, want over het algemeen reageren christenen bedeesd en laten het langs zich heen gaan.

Recent kwamen 2 berichten langs die laten zien dat kerken miljoenen geven aan goede doelen of mensen in de knel. Voor het eerste in lange tijd kwam de kerk weer positief naar voren en werd dat breed uitgemeten in de landelijke media:

  1. Geld voor slachtoffers in Syrië, in de Telegraaf van 23 september 2016.
  2. Geld voor mensen in de knel, ongeacht hun achtergrond, op de site van de NOS van 28 oktober 2016.

De kerk functioneert in onze tijd meestal in de marge. Er zijn nog veel voorbeelden te noemen die het nieuws niet halen. De seculiere wereld en de kerk lijken tegenwoordig op twee eilanden te leven. Dat kom niet alleen doordat de kerk aan invloed inboet, maar vaak ook door de seculiere maatschappij die haar buitensluit. De bovenstaande benamingen zijn daar voorbeelden van. Meestal worden excessen tot een generaliserend kenmerk van christenen gemaakt. Hoe reageert de kerk daarop?

Belangrijk voor de kerk is haar missie uit te leven zoals die in de Bijbel is verwoord. Zij blijft verbindingen zoeken met de maatschappij in woord en daad. Dat is wat ze altijd deed, dat verandert niet of zou niet mogen veranderen. En soms levert dan een positieve reactie op. Dat doet mij in ieder geval goed.