Bonhoeffer: pastor, martyr, prophet, spy

Dietrich Bonhoeffer

Dietrich Bonhoeffer (Photo credit: Wikipedia)

De afgelopen tijd heb ik de magistrale biografie van Eric Mataxas gelezen over het leven van Dietrich Bonhoeffer. Ten eerste een aanrader vanwege de meeslepende stijl van Mataxas, een schrijver en researcher van formaat. De lezer kruipt door het leven van Bonhoeffer, wordt getransporteerd naar de tijd waarin hij leefde en leeft mee met de mensen die naast Boehoeffer stonden: familie, vrienden en geliefden. Ten tweede is het leven van Bonhoeffer een inspiratie. Bonhoeffer was theoloog van academisch niveau met een groot pastoraal hart. In het leven van Bonhoeffer staat de theologie in het teken van de vertaling naar het leven van alledag. Opvallend daarnaast is dat Mataxas benadrukt dat de mensen die hem meemaakten hem een aardig mens vonden.

Zonder het werk van Mataxas hier te herhalen, wil ik een aantal voor mij opvallende zaken noemen. Bonhoeffer is met name bekend door zijn verhandelingen over religieloos christendom en goedkope genade. Ik kom daar direct op terug. Bonhoeffer komt uit een academisch gezin. Vader Karl was geen christen, zijn moeder Paula kwam uit een piëtistische achtergrond. In het gezin heeft dat volgens Mataxas geen spanningen gegeven. Op latere leeftijd zal dat van invloed zijn op het leven van Bonhoeffer. Hij maakt een bewuste bekeringservaring mee, waarbij zijn kennis van geloof niet alleen theologische kennis is, maar ook ervaringskennis. Later zal blijken dat Bonhoeffer daartussen geen spanning ervaart. Verschillende broers komen om vanwege de oorlogen uit de vorige eeuw, dat heeft grote impact gehad op het gezin.

In de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog zal de kerk in Duitsland zich vereenzelvigen met het Nazi bewind. Het boek gaat hier diep op in. Bonhoeffer is één van de initiators van de Bekennende Kirche die zich losmaakt van de Duitse staatskerk als reactie daarop. Hij beschouwt de Bekennende Kirche als de ware kerk die Christus navolgt. Mataxas laat zien de de staatskerk de joods invloeden in de kerk, de “joodse” invloeden in de theologie en de referenties in de Bijbeltekst aan joodse denkwijzen en gebruiken, schrapt (dat levert gekunstelde NTische exegeses op). Bij mij riep dit vele vragen op. Hoe had het zover kunnen komen? Hoe is het mogelijk dat de kerk de Nazis heeft kunnen volgen? Dat zijn niet alleen vragen voor toen, maar nog steeds voor nu. Staat de kerk werkelijk op tegen onrecht en past het zich aan aan de overheersende cultuur?

Bonhoeffer heeft tijdens zijn leven gezocht naar het wezen van de kerk en de kern van het geloof. Dat leverde onder andere twee klassiekers op die nu nog veel gelezen worden: “Navolging”, en “Verzet en overgave” (in mindere mate, maar zeker belangrijk is zijn boek over Ethiek). Het leven van Bonhoeffer eindigt aan de galg, maar daar aan vooraf zien we iemand die de genade van God serieus neemt, maar ook de consequenties daarvan in zijn eigen leven toe-eigent. Het betekent vrijheid in Christus, maar ook vrijheid van menselijke instellingen. Bonhoeffer heeft zich tijdens zijn leven in de loop naar en tijdens de 2de Wereldoorlog verzet tegen het onrecht van het Nazisme.Hij schreef daarover, maar zette zich ook actief in. Hij naam deel aan een groep die Hitler van het leven wilde beroven, maar deze pogin mislukte op een haar na. Dat loopt voor hem en vele van zijn vrienden en bekenden fataal af. De vraag die bij mij steeds naar boven kwam was deze: “Hoe ver gaat onze “navolging” van Jezus?” Zijn er grenzen aan de navolging?

Bonhoeffer is één van de initiators van de Bekennende Kirche. Hij zet het onafhankelijk seminarie “Finkenwalde” op waar voorganger worden toegerust. Doceren in Berlijn was voor hem toen al niet meer mogelijk. De staatskerk wordt een marionet van het naziregiem en voert de druk uit op de kerken op die zich daarvan afscheiden. Wat brengt een religieuze instelling zover dat ze hier naar afglijdt? In “Verzet en overgave” denkt Bonhoeffer na over een religieloos christendom. Voor mij is dit een deconstructie van alle ballast in de kerk en een terugkeren naar de kern waar het allemaal om gaat.Het is de genade voor iedereen, inclusief de Joden.  Als terdoodveroordeelde is Bonhoeffer is staat om daar met grote scherpte naar te kijken.

Metaxes schrijft boeiend. Een aanrader die raakt en blijft raken. Het is misschien ook een aansporing om niet alleen over maar ook van Bonhoeffer te lezen.

 

 

Enhanced by Zemanta
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s