Ondogmatische theologie

Is evangelische theologie mogelijk zonder dat er het tot (dwingende) dogmatiek wordt? Deze vraag werd urgent binnen de Emerging Church beweging toen met name in de eerste periode van het ontstaan de nadruk werd gelegd op het leven van Jezus. De focus verschoof van orthodoxie naar orthopraxie.

Binnen het veld van de evangelische dogmatische werken stond en  staat het cognitieve aspect voorop. Een goed en recent voorbeeld van deze benadering is Systematic Theology van Wayne Grudem. Dat wil zeggen dat inhoud van de bijbel bestudeerd wordt en uit dit onderzoek komt de onderzoeker tot een uitspraak. Dogmatiek volgt dan bijna de weg van de reguliere wetenschap: zoek wat de Bijbel zegt over een specifiek onderwerp en destilleer daaruit een aantal dogmatische stellingen. Dit is precies de opdracht die Grudem zichzelf meegeeft in genoemd boek op pagina 25.

Ik zie echter een verschuiving plaatsvinden van de noesis naar de aisthesis. De epistemologie die kenmerkend is voor de bijna scholastieke manier van theologie bedrijven binnen de evangelische dogmatiek krijgt ook meer aandacht voor de zintuigen, wat bijvoorbeeld concreet wordt door een vernieuwde aandacht voor liturgie. Niet alleen het hoofd, maar ook het hart is evengoed van belang. Kennis van God heeft niet alleen haar fundament in het begrijpend of systematisch lezen van de tekst, maar ook in het raken van het hart via de zintuigen. Beide sluiten elkaar niet uit, maar juist in.

Welke plaats krijgt de dogmatiek dan? Kan de theologie zonder?

Ik denk dat de theologie niet zonder dogmatische uitspraken kan. In de eerste eeuwen na Christus, dacht met na over de triniteit en de natuur van Jezus en verwoordde dit in credo´s. Credo´s waren nodig om de theologie af te bakenen. Het werd de kern van geloven, ook nu nog vallen kerken terug op wat toen werd gezegd, bijvoorbeeld in de geloofsbelijdenis van Nicea. Echter deze theologie vindt haar uitwerking in een levende gemeenschap. Daar kom ik later nog een keer op terug.

Wanneer dogmatiek dat tot dogmatisme?

Ik wil een persoonlijk antwoord geven op deze vraag. Een antwoord dat gebaseerd is op ervaringen uit het verleden. Ik doe dat in een aantal punten.

1. Dogmatiek wordt dogmatisme als theologische uitspraken dwingend worden opgelegd. In evangelische kringen was dat bijvoorbeeld de wijze waarop nagedacht werd over de eschatologie.

2. Dogmatiek wordt tot dogmatisme als er geen openheid is voor andere meningen en exclusief wordt gedacht. Dogmatiek wordt tot een dichtgetimmerd systeem. Ik wil daar dit tegenover stellen. Grudem komt in zijn Systematische Theologie tot een aantal uitspraken. Hij had in zijn denken ook tot andere uitspraken kunnen komen. Dit proces wordt echter bijna tot openbaring verheven. Dit is naar mijn mening een rationeel en menselijk proces. Echter wordt dit niet onderkend.

3. Dogmatiek wordt tot dogmatisme als de enige manier waarop theologie wordt bedreven, een scholastiek proces is. De bijbel wordt gelezen als een wetenschappelijk onderzoeksproject waaruit regels voor het leven gehaald moeten worden. Of zoals sommigen zeggen: “de Bijbel is het handboek voor het leven”. Ik wil daar dit tegenover stellen. Is de bijbel niet in de eerste plaats openbaring van God? Is het niet in de eerste plaats een middel om de drie-enig God te leren kennen en te aanbidden? Is het niet eerst “doxologie”  en dan pas “orthodoxie”?

4. Dogmatiek wordt tot dogmatisme als het gesprek tussen verschillende theologische stromingen stokt. Tijdens mijn eigen theologische studie aan de Universiteit van Utrecht was de evangelische theologie “non done”. Daarentegen was de theologie aan de Nederlandse Universiteiten vanuit evangelische hoek een gevaar: “je zou je geloof er kwijtraken”. Echter, mijn geloof is er juist sterker geworden, met name omdat elke student gedwongen werd om over zijn eigen standpunten grondig na te denken. Theologen leven nog steeds op eilanden, dat geldt ook voor het grote gros van evangelische theologen, uitzonderingen daargelaten.

In de volgende post meer over theologie in een context.

Advertenties

3 thoughts on “Ondogmatische theologie

  1. Hoi Haije,

    Goed dat je dit onderwerp aansnijdt! Dogma’s (leer van een kerk of groep kerken waarmee je moet overeenstemmen om er lid van te mogen zijn) zullen er wel altijd blijven. Maar wat mij betreft moeten alle dogma’s van tijd tot tijd kritisch worden bevraagd. In de eerste plaats omdat dogma’s snel verouderen door het verstrijken van de tijd. De context waarin ze belangrijk leken verdwijnt immers. In de tweede plaats zijn het per definitie simplificaties van ingewikkelde en onbegrijpelijke zaken die in de boeken die tot bijbel zijn geworden helemaal niet eenduidig worden verwoord; ja, zelfs vaak tegenstrijdig.

    Met dit laatste zinnetje kom ik op de bijbel zelf. Dat arme boek is in evangelische- en refokringen ook omgeven met allerlei vrij dwingende dogma’s. Zo is hij woordelijk geïnspireerd, onfeilbaar, etc. Zo leert ons ook de genoemde Grudem. Hij beseft niet dat hij in wezen de bijbel uitlegt helemaal vanuit het strenge regime van de maar al te menselijke dogma’s die hij eropnahoudt over de bijbel en hoe hij die mag uitleggen. Je dogma’s over de bijbel, die je eerst uit die bijbel hebt gehaald, bepalen weer hoe je de bijbel uitlegt. Het grote voorbeeld van zo’n cirkelbouwwerkbouwer is Calvijn. Eerst schreef hij de Institutie, gebaseerd op allerlei bijbelteksten, bedoeld als een bril om de bijbel uit te leggen. Daar bleef hij, na het kleine boekje wat de Institutie eerst was, aan toevoegen gedurende zijn leven tot er niet een bril maar een ruimtetelescoop was ontstaan. Vervolgens ging hij bijbelcommentaren schrijven met als hermeneutische sleutel zijn eigen Institutie. Voor grote groepen christenen is het werk van Calvijn onaantastbaar. Ook nu nog, zo’n half millennium later. Om nog een voorbeeld te noemen. A. van de Beek heeft zijn Jezusboek geheel gegrond niet op de bijbelse teksten over Jezus maar op de symbolen en dogma’s van de kerkvaders van de vroege kerkgeschiedenis…

    Kortom: ik hoop dat je vervolgstuk over context het begrip context zo breed en diep mogelijk zal nemen. Het zou fijn zijn als predikanten, theologen etc. meer ‘ik weet het niet’ zouden gaan zeggen op eerlijke vragen i.p.v. de regeltjes en de rijtjes, als antwoord tegen wil en dank, op te dreunen. Nog nooit in mijn leven heb ik in een preek ook maar een zijdelingse opmerking gehoord over het ontstaan van de bijbel op menselijk vlak. Het zou zoveel angst en verwarring wegnemen bij mensen als er iets menselijker over dat prachtige boek gesproken en gedacht zou kunnen worden. Als er eerlijk over de canonvorming van Oude- en Nieuw Testament gesproken zou (mogen) worden, zou het ook makkelijker worden om zelf een oordeel te vormen over al dan niet van boven opgelegde dogma’s.

    Haije, ik ben benieuwd naar je volgende stuk. Hartelijke groet,

    Ton van Hoogdalem

  2. Hallo Ton,

    Leuk om je reactie te lezen.

    Wat ik er aan wil toevoegen is dit. Ook jouw benadering van de bijbel tekst doe je vanuit een bepaalde achtergrond of context. Daarmee wordt ook jou uitspraak dogmatisch gekleurd. Wat ook je uitspraken zullen zijn, je moet in overleg tot conclusie´s komen. Daarbij is voor mij de bijbel als “richtsnoer”. Zo niet dan kun je in een liberaal moeras terecht komen. Dat is in mijn ogen ook vaak gebeurd. Soms werd dat dan tot een liberaal fundamentalisme dat even “erg” was en is als het evangelicale fundamentalisme.

    Je zegt dit:
    “In de tweede plaats zijn het per definitie simplificaties van ingewikkelde en onbegrijpelijke zaken die in de boeken die tot bijbel zijn geworden helemaal niet eenduidig worden verwoord; ja, zelfs vaak tegenstrijdig.”

    Op deze wijze geef je een dogmatisch antwoord. Dat heb ik niet zo bedoeld. Op zich heb ik niets tegen dogma´s, wel tegen het onjuist gebruik ervan. Jij zegt hier volgens mij mee dat de bijbel dogma´s bevat die jij vervolgens op haar merites beoordeeld. Dat zou ik zelf op deze wijze niet doen.

    Groeten,
    Haije

  3. Hoi Haije,

    Volgens mij zeg ik juist dat de bijbel geen kant-en-klare dogma’s bevat, maar dat velen doen alsof dat wel zo is. Ik zeg juist dat de bijbel een meerduidig boek is waar je heel zorgvuldig mee om moet gaan voordat op grond ervan tot welk dogma dan ook wordt besloten.

    Ik geloof dat veel bijbeluitleg (ook wat ik van Mark Driscoll zag en las!) zeer stellig wordt geuit en daardoor grote indruk maakt op mensen, maar in wezen simplistisch en ongenuanceerd is en daardoor onjuist, oneerlijk en ook gevaarlijk (en vaak ook fundamentalistisch). Zeker pastoraal gezien. Mensen bangmaken met de hel is heel eenvoudig, maar het wordt heel snel een machtsmiddel in handen van kerkelijke machthebbers.

    I.p.v. Driscoe zou ik James Dunn aanraden. Ik lees nu zijn boek ‘Unity and Diversity in the New Testament’, waarin uiterst nauwkeurig en degelijk wordt uitgelegd hoe verschillende groepen christenen en tradities hun leven leven en hun zegje doen. Er is naast veel verscheidenheid over bijna alle onderwerpen ook een gemeenschappelijke kern zichtbaar in het NT.

    Context mag wat mij betreft niet breed en diep genoeg worden meegenomen in welke theologie, prediking of pastoraat dan ook. Zonder milde en eerlijke bijbelkritiek (kritiek als onderzoek bedoeld!) zit je automatisch in een fundamentalistisch moeras (dan kun je je niet tegen de Driscolls van Amerika verdedigen), maar met bijbelkritiek in een zo breed mogelijke zin qua context zit je nog niet gelijk in een liberaal moeras.

    In beide moerassen zitten trouwens gevaarlijke krokodillen die je willen bijten, en ons laten bijten door zo’n monster willen we toch geen van allen. Ik heb trouwens wel een paar littekens opgelopen in het verleden…

    Haije, ik laat het hierbij, het is leuk om zo contact met je te hebben en ik vind het voor mezelf goed om m’n mening onder woorden proberen te brengen. Dat valt nog niet mee…

    Hartelijke groet weer en nog steeds uitkijkend naar je aangekondigde stuk over context.

    Ton van Hoogdalem

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s