Trump begrijpen is onmogelijk

donald_trump_28856673050729_28229De titel is een redelijke zwart-witte uitspraak. Voor het grootste deel van deze wereld geldt deze uitspraak zeker. Slechts een klein deel daarvan is in staat de drijfveren van de POTUS werkelijk te peilen en daarmee te begrijpen waar hij mee bezig is. Maar desalniettemin wil ik toch een poging wagen. Maar eerst: waarom is Trump zo ongrijpbaar?

Context en interpretatie

Dat heeft naar mijn mening twee oorzaken (ik spreek voor het gemak maar even voor mezelf):

  1. Ik maak geen deel uit van Trumps context. Het zijn twee ideologische werelden die elkaar niet raken.
  2. Ik interpreteer de wereld op een andere manier. Met ‘wereld’ bedoel ik alles wat er om ons heen gebeurt. De term ‘cultuur’ komt daar heel dichtbij.

Deze twee oorzaken wil ik verduidelijken aan de hand van de ideeën van twee ‘postmoderne’ filosofen uit de vorige eeuw: Wittgenstein en Derrida. Door beide aan elkaar te verbinden, kom ik in mijn ogen dichtbij een benadering van Trump.

Wittgenstein

Kernwoord bij Wittgenstein is ‘language games/taalspelen’. Met deze term zegt Wittgenstein dat elke situatie zich kenmerkt door taal die niet direct in andere situaties te gebruiken is. Deze situatie is een spel. Elk spel heeft haar eigen regels die niet op een ander spel van toepassing zijn. Op Wikipedia wordt het kort weergegeven (hier wordt gebruik gemaakt van de metafoor ‘familie’):

De verschillende taalspelen zijn toepasbaar op verschillende situaties, waarbij telkens een “familiegelijkenis” optreedt. Hoewel er voor elke situatie specifieke kenmerken zijn vast te stellen, zijn niet alle kenmerken toepasbaar op alle situaties, zoals leden van eenzelfde familie op elkaar lijken, zonder dat ze precies dezelfde gezichtstrekken hebben.

Derrida

De slogan van Derrida is: ‘er is niets buiten de tekst’. Dat wil niet zeggen dat de werkelijkheid alleen uit tekst bestaat. Het betekent de dat de dingen om ons heen in een context staan en alles binnen die context geïnterpreteerd moeten worden.

Trump en Wittgenstein: ‘Elite’

Trump zet zich vaak af tegen de, in zijn ogen, heersende elite. Het ‘taalspel’ van Trump wijkt af van de heersende politiek, maar ook van de gemiddelde evangelicaal die op hem stemde. De wijze waarop Trump regeert ‘by Twitter’ maakt dit pijnlijk duidelijk. Maar er is ook een verschil aanwezig tussen het taalspel van de ‘elite’ en de gemiddelde Trump-stemmer. Voor een deel maakten de stemmers en Trump wel degelijk deel uit van hetzelfde ‘taalspel’. Hij verwoordde wat de ‘ongehoorde blanke middenklasse’ voelde. Dat de ‘elite’ dit over het hoofd heeft gezien, mag nu wel duidelijk zijn. Dat de uitspraken van Trump na 6 maanden spanning opleveren binnen een deel van de evangelicale stemmers, wordt steeds meer zichtbaar. Zij komen er nu achter dat hun ‘taalspel’ toch een andere is dan die van Trump. Mocht iemand Trump willen begrijpen, dan moet hij of zij proberen het taalspel van Trump te beschrijven en begrijpen.

Trump en Derrida: ‘Alternative facts’

De interpretatie van feiten is de laatste maanden vaak in het nieuws geweest. Over ‘fake news’ en ‘alternative facts’ hebben de kranten vol gestaan. In zeker zien we in Trump de bevestiging van Derrida: feiten moeten geïnterpreteerd worden in een context. Op de website http://www.filosofie.nl staat over legt dat uit:

In plaats daarvan krijgt een uitspraak of ding betekenis door middel van zijn verschil met andere uitspraken of dingen. Betekenis ontstaat in de verhouding van een concept in contrast met andere concepten.

Ik zie in (ook na het lezen van een biografie) Trump een aantal van deze concepten die van invloed zijn op de interpretatie van de werkelijkheid. Binnen de psychologie worden dit scripts genoemd. Ik noem een aantal van deze scripts:

  1. Ik win altijd. Het boek ‘The art of the deal’ is het voorbeeld. Dit kenmerkt Trump in mijn ogen met name.
  2. De morele verantwoording van ‘the deal’ is van minder belang dan het sluiten van ‘the deal’. Trump had er geen moeite mee dat er met de Russen werd gesproken en dat er wapentuig aan Saudi Arabië werd verkocht in de huidige situatie.
  3. Daaruit komt voort: het leven gaat om materiële vooruit gang van Amerika. Kernwoorden zijn: geld verdienen en werkgelegenheid (America first).
  4. De mensen die mij niet helpen om ‘the deal’ te sluiten, zijn tegen mij. De media heeft het in het leven van Trump nogal moeten ontgelden. Rechters die tegen Trumps inreis-wetgeving ingingen, werden persoonlijk aangevallen.
  5. Mensen die tegen mij zijn, maakt ik zwart of schakel ik uit. Dat gaat door totdat de persoon in kwestie geen invloed meer heeft. In mijn ogen past Comey in dit scenario.

Incommensurable

Trump houdt op deze manier actief een eigen ‘wereld’ in stand op twee niveaus:

  • Tussen zichzelf en andere politici (binnen de VS).
  • Tussen de VS en de rest van de wereld (buiten de VS).

Deze situatie kunnen we ‘incommensurable’ noemen (oorspronkelijk een term die bij Thomas Kuhn vandaan komt). Kort gezegd: de taalspelen tussen Trump en de rest van de wereld hebben ideologisch vaak geen overlap. De frustratie van vele politici tijdens de recente klimaat besprekingen zijn daarvan een goed voorbeeld. En daarbij zijn we  weer terug bij de ‘taalspelen’ van Wittgenstein. Praktisch betekent het dat vaak strijd wordt gevoerd over de ‘feiten’. Comey had dat al snel in de gaten en maakte notities van gesprekken met Trump. Ik denk dat dit ook niet snel zal veranderen. Tenzij Trump zich aanpast. Of dat gebeuren betwijfel ik.

‘Maar dankzij Jezus komt het allemaal goed’

14425059642_d79ba36fc4_bDat was een reactie van Renate Bos in de Trouw naar aanleiding van de EO Jongerendag dit weekend (Renate Bos, Trouw ‘De Verdieping’ pagina 12). Ze had zaterdagmiddag naar de tv zitten kijken. De dag had het thema ‘Fear not’ en zo’n 20.000 jongeren kwam naar de Gelredoom om op een eigentijdse manier deze dag te ervaren. Er moet me iets van het hart. Het is niet mijn soort muziek en hossen is niet mijn ding, maar het lukt de EO dan toch maar ook zoveel jonge mensen op de been te brengen. En ze komen zeker niet ‘voor de patat of om verkering te zoeken’, zoals Bos suggereert. En als dat wel het geval zou zijn, is dat erg? En waarom als een ‘bokkige ouderling’ naar de tv kijken?

De reactie in Trouw komt mij dan ook als zeer kort door de bocht over. Dat wat in de titel van deze blogpost staat, raakte mij toch wel het meest. Naast alle muziek en feest, was er volgens Bos ook ruimte voor leed en bezinning. Maar wat er ook gebeurt, met Jezus gaat het goed komen, aldus Bos. Een reflectie.

  1. Voor sommige mensen komt het dankzij Jezus zeker goed. Dat was al in de Bijbel zo en nu nog steeds kunnen mensen daarvan vertellen. Jezus is zeker geen placebo, maar een werkelijke Aanwezigheid. Elke gelovige zal daar op persoonlijke wijze iets van kunnen zeggen.
  2. Voor sommigen komt het niet goed, ook al geloven ze in Jezus. Dat wordt door heel veel christen niet ontkend. De bevestiging dat Jezus aanwezig is en helpt, wil niet zeggen dat Hij soms ook als de Afwezige ervaren kan worden. De Psalmen staan daar vol van en klagen God aan als degene die er niet is.

Hij is een klassiek dualisme waar gelovigen al eeuwenlang mee worstelen. Leg je de nadruk op ‘1’, dan krijg je een onrealistisch ‘happy clappy’ geloof waarin geen problemen en moeilijkheden bestaan. Leg je de nadruk op ‘2’, dat wil zeggen, op Jezus die afwezig is, dan ontstaat een deïstische beleving. Jezus houdt zich dan afkerig en is niet merkbaar. Bij mensen zijn beide ervaringen van tijd tot tijd aanwezig. Renate Bos benadrukt één (‘1’) van beide en kan zo een groep jonge christenen makkelijk wegzetten. Het één noemen en het andere weglaten, geeft een scheef en onrealistische beeld van wat christenen denken over ‘Jezus die het wel of niet goedmaakt’. Dat Bos op de Jongerendag één kant ziet, wil niet zeggen dat de andere benadering niet bestaat, ook bij jongeren. Want, laten we wel wezen, het zijn jongeren, met een geloofsbeleving van jongeren. Of de EO erin slaagt om werkelijk een boodschap over te dragen, kan een onderwerp van discussie zijn. Maar probeer jongeren wel te benaderen vanuit hun leefwereld. En probeer de eigen beleving (van Bos) niet te plakken op die van jongeren anno 2017, want dat ‘mechanisme’ zou wel niet kunnen werken (zie laatste regel van de column).

Verzuiling is niet weg

column-1213192_640

Verzuiling is een woord dat we bijna zijn vergeten. Dit sociaal verschijnsel verdween langzaam in de tweede helft van de vorige eeuw. Katholieken hadden de eigen geiten vereniging, hervormden eigen scholen, de socialisten een eigen vakbond en ga zo maar door. Deze vorm is grotendeels verdwenen in de 21ste eeuw. We zijn beland in een netwerk maatschappij die uit kleine groepen bestaat en waar de deelnemers van de ene groep naar de andere groep overspringen, naar gelang de voorkeur. Toch denk ik dat de verzuiling op zich niet weg is, het is nog levendig aanwezig. Het heeft alleen andere vormen aangenomen. Vandaag de dag is verzuiling een gevolg van de veranderende samenstelling van de samenleving en dus een meer een etnisch verschijnsel. Wat de laatste tijd onder nederturken zichtbaar naar boven komt, is een verschijnsel dat jarenlang niet is onderkend. Voor sommigen in de andere zuilen zeer confronterend, voor anderen een reden om zich te verzetten door op de PVV te stemmen (PVV: een zuil op zich). In Nederland is er in korte tijd een Poolse zuil ontstaan, een groep die hard werkt, maar zich verder niet met Nederland bemoeit. De grote vraag die mensen en mij ook bezighoudt, is: Is het erg dat deze zuilen bestaan? Kan een maatschappij goed functioneren als groepen als het ware op eilanden naast elkaar leven?

Ken uw cultuur en theologiseer

Tulips fields and windmillsCultuur. Wat is het? Het kan net zoveel betekenen als het woord “zwarte piet” vandaag de dag. De definitie van cultuur is door veel denkers op papier gezet, het is een term me veel ruimte. Het is dan ook al snel goed. Je zou heel kort kunnen zeggen dat cultuur dat is wat we denken en doen. Dan wel in de breedste zin van het woord: van kunst tot religieuze uitingen tot omgangsvormen tussen bouwvakkers op een steiger en rituelen van een onbekende stam in de Amazone.

Culturen kunnen naast elkaar bestaan zonder dat ze elkaar veel beïnvloeden. Een voorbeeld uit de eigen praktijk. Een Marokkaans theehuis heeft een specifieke cultuur. Aan de andere kant van de straat bevindt zich een Starbucks waar mensen naar toe komen die geen culturele overeenkomsten hebben met degenen die het theehuis bezoeken. Toch leven ze fysiek op korte afstand van elkaar.

Met onderstaand voorbeeld probeer ik een discussie op gang te brengen. Ik woon nu op de biblebelt, een cultuur op zich. Een groot deel gaat naar de kerk, sommigen zelfs in stemmig zwart. Als relatieve buitenstaander stap ik een cultuur binnen die mij vreemd is. Wanneer dergelijke kerken geheel en al verplaatst zou worden naar de binnenstad van een grote stad, zouden de cultuur verschillen nog meer zichtbaar zijn. Sommige binnenstedelijke bewoners zouden meewarig het hoofd schudden als was het een bijna uitgestorven diersoort.

De Nederlandse cultuur is de laatste 25 jaar enorm veranderd. Er zijn sociale netwerken ontstaan via internet, relatie vormen veranderden, de politiek vond economie het belangrijkst of de maatschappij is meer en meer gekleurd geworden. Echter, op een paar uitzonderingen na, is de kerk gelijk gebleven. Sommigen zien het zelfs als een taak om de kerkelijke cultuur te conserveren. Laat is daar een aantal voorbeelden van geven van praktisch (theologische) en theologische aard.

Praktisch (theologische) aard:

  1. De maatschappij is beeld georiënteerd geworden, de kerk is voornamelijk woord georiënteerd.
  2. In de maatschappij gaan allerlei mensen met elkaar in gesprek, in de kerk is het vaak eenrichtingsverkeer tussen voorganger/dominee en de gemeente.
  3. De maatschappij is complex geworden en past zich razendsnel aan. De kerk houdt vast aan de zondag als het enige tijdstip van samenkomen (in zuidelijk Nederland is dat met name lastig vol te houden).

Theologische aard

Ik zie te weinig dat kerken zich werkelijk verdiepen in de omringende cultuur. En als leidinggevenden dan wel doen, dat heeft dat te weinig invloed op de kerkelijke structuren. Robert Schreiter schreef een lezenswaardig boek over “local theology”. Een lokale theologie zoekt naar een contextuele verwoording van het evangelie. We nemen nog te vaak aan dat de de huidige kerkelijke praktijk een goede weergave is van de westerse cultuur waarin we leven. De kerk ontstond toch in Europa en reflecteert toch die cultuur? Dat is niet het geval, want zegt Schreiter:

contextual models, as the name implies, concentrate more directly on the cultural context in which Christianity takes root and receives expression (Constructing Local Theologies, pagina 12)

De kerk reflecteert nog steeds een cultuur die niet meer bestaat. Wanneer een kerk zich wel in een cultuur verdiept zou hebben, is het werk niet af. Het is een doorgaand proces dat aandacht blijft vragen. Contextuele modellen zijn volgens Schreiter een continue dynamische interactie tussen evangelie, kerk en context. De eerste twee komen vaak in beeld, de laatste vaak buiten beeld. De contextuele verwoording is te vaak een kopie geweest van de omringde cultuur, kijk naar de seeker-sensitive diensten die veel lijken op een concert ervaring. Maar een kopie raakt de cultuur maar ten dele en is zeker geen lokale verwoording. Het is te weinig een doordenking van hoe theologie vorm krijgt in een cultuur, want vanuit de lokale theologie krijgt de kerkelijke praktijk vorm.

Het is een uitdaging om hier over te blijven nadenken. Ik wil er graag over in gesprek komen.

 

Kerk doet goed

Christenen worden de laatste jaren met allerlei weinig opbeurende termen aangesproken. Hadden we al “christengekkies” nu kwam “christenhipsters” recent voorbij. Theo van Gogh had ook zo zijn woordenschat om christen te “bashen”, deze herhaal ik hier niet. De wijze van communiceren door de mensen die deze termen gebruiken is nogal populistisch, denigrerend en weinig zinvol dan alleen voor de eigen achterban die zich kan wentelen in het eigen gelijk. Op een fundamentele discussie kan men hen niet vaak betrappen. Het is ook gemakkelijk scoren, want over het algemeen reageren christenen bedeesd en laten het langs zich heen gaan.

Recent kwamen 2 berichten langs die laten zien dat kerken miljoenen geven aan goede doelen of mensen in de knel. Voor het eerste in lange tijd kwam de kerk weer positief naar voren en werd dat breed uitgemeten in de landelijke media:

  1. Geld voor slachtoffers in Syrië, in de Telegraaf van 23 september 2016.
  2. Geld voor mensen in de knel, ongeacht hun achtergrond, op de site van de NOS van 28 oktober 2016.

De kerk functioneert in onze tijd meestal in de marge. Er zijn nog veel voorbeelden te noemen die het nieuws niet halen. De seculiere wereld en de kerk lijken tegenwoordig op twee eilanden te leven. Dat kom niet alleen doordat de kerk aan invloed inboet, maar vaak ook door de seculiere maatschappij die haar buitensluit. De bovenstaande benamingen zijn daar voorbeelden van. Meestal worden excessen tot een generaliserend kenmerk van christenen gemaakt. Hoe reageert de kerk daarop?

Belangrijk voor de kerk is haar missie uit te leven zoals die in de Bijbel is verwoord. Zij blijft verbindingen zoeken met de maatschappij in woord en daad. Dat is wat ze altijd deed, dat verandert niet of zou niet mogen veranderen. En soms levert dan een positieve reactie op. Dat doet mij in ieder geval goed.

 

Integral mission

Op donderdag 29 september was ik aanwezig op het mini-Symposium van Missie Nederland dat ging over Integral Mission (is er ook een Nederlandse term?). De term komt oorspronkelijk uit Zuid Amerika (missión integral), maar dat werd in het symposium niet aangehaald (zie het artikel in Soteria #1 van 2013 door Wout van Laar). We zouden van hen nog veel kunnen leren!

Verschillende dingen vielen mij op. Ten eerste, terwijl er een definitie aan het begin werd gegeven, gaven verschillende mensen een eigen draai aan de term. We zijn nog steeds op zoek dus.

cthuj-4weaatpak

Zo’n nieuwe term moet gaan landen. Toch is het niet zo nieuw, de spanning tussen verkondiging en sociale aandacht is ongeveer een eeuw oud. Dezelfde spanning van toen was ook vandaag merkbaar. Is het nu eerst evangelie en daarna goed doen of komt het evangelie vanzelf als goed wordt gedaan? Ook nu kwam men er niet echt uit.

Ten tweede viel op dat juist nieuwe gemeentestichtingsprojecten bezig zijn met dit thema. Er werden mooie verhalen verteld. Maar daarnaast is het nog steeds lastig om gevestigde kerken zover te krijgen dat ze actief in de eigen omgeving present zijn. Projecten opzetten kan wel, maar echt persoonlijk mensen stimuleren ook persoonlijk aanwezig te zijn, dat is lastiger. Cors Visser stelde voor om alle christenen te verdelen in groepen van 30-40 mensen en hen geografisch in te delen (alle kerkelijke verschillen zijn dan ook gelijk weg).

De kerk zoekt naar nieuwe vormen en dat gaat nog wel een tijdje duren. Rosxburgh spreekt over Missional Map-Making, een term die een Nederlands karakter moet gaan krijgen. Het zou interessant zijn om daar een volgende studiedag over te organiseren.

Tot slot viel op dat het globale aspect nauwelijks aan de orde kwam. Kerken zijn zo druk bezig om te overleven dat ze de rest van de wereld “vergeten”. De relatie tussen globale missionaire (verkondigende) presentie gekoppeld aan gerechtigheid kwam helemaal niet aan bod. Dat deed toch wel een beetje pijn.